ប្រវត្តសាស្ត្រខ្មែរ

 ប្រវត្តសាស្រ្ដ : ព្រែកវិញតេ វិញអានលោហិតខ្មែរ ក្រោមដៃ ឃាតករ យួន

នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍ ទី ១៤ ខែធ្នូ ឆ្នាំ១៨១៥,តាមបញ្ជា ពីស្តេចយ៉ាឡុង (យួន) , ខ្មែរ ៤.០០០នាក់ ត្រូវបានកេណ្ឌ ឲ្យសាងបន្ទាយមួយ នៅខេត្តមាត់ជ្រូក (ចូវដុក) ។
ខ្មែរ ២០.០០០នាក់ទៀត ត្រូវបានប្រមូល មកពីគ្រប់ខេត្ត ដើម្បីជីកព្រែកពីរ នៅ ខេត្ត មាត់ជ្រូកដែរ ។

ព្រែកទី១ មានឈ្មោះថា វិញតេ, ភាសាខ្មែរថាព្រែកជីក ឬ ព្រែកយួន
ព្រែកនេះមានបណ្ដោយ ៥៣គីឡូម៉ែត នឹង ទទឹងជាមធ្យម ៣៣ម៉ែត ។

ព្រែកទី២ មានឈ្មោះថា វិញអាន,ខ្មែរហៅថា ឡុងសែន, ជាការបន្លាយបន្ត ពីព្រែកវិញតេ ។ ព្រែកនេះ ភ្ជាប់ទន្លេបាសាក់ ទៅទន្លេមេគង្គ, មានប្រវែង ១៧គ.ម. ហើយទទឹងប្រែប្រួល ទី១៥ម. ទៅ១៦ម ។

ក្រោយពីការសាង់សង់ព្រែក ទាំង ២នេះចប់ ពួកយួន ដែលចាត់ទុកខ្មែរជាទាសករ បានដាក់ខ្នោះជើង អ្នកទាំងអស់នោះ រួចយួនវាបាន បង្ហូរ ទឹកចូល អោយស្លាប់ ក្នុងព្រែកទាំងអស់ ។។

សោដនាដកម្ម វិញតេ នឹង វិញអាន បើតាមការក្រឡេកមើលប្រវត្តសាស្រ្ដឡើងវិញ គឺ សោដនាដកម្មនេះ បានស្ថិត នៅក្នុងរជ្ជកាលព្រះចៅអធិរាជវៀតណាម ម៉ិញ ម៉ាង (182០-1841) ការត្រួតត្រារបស់វៀតណាមមានភាពកាចសាហាវ និងឃោរឃៅជាទីបំផុត។ គឺ វាស្ថិតនៅ ប្រហាក់ប្រហែលឬ សម័យតែមួយ នៃ សម័យ តែអុង (យកក្បាលខ្មែរដាំតែ) ស្លាប់ខ្មែររាប់ពាន់នាក់។

នៅ គ.ស.១៨២០, ភាពទោមនស្ស ជាទូទៅ បានបន្តចលនាបះបោរ ដោយឯង។ ក្នុងសំណាក់ប្រជារាស្រ្តខ្មែរ, ដឹកនាំដោយបព្វជិត ព្រះមានកែ, ដែលសំដៅកំចាត់ ពួកឈ្លានពានយួន ពីកម្ពុជាហើយ បញ្ចប់អំពើជិះជាន់ព្រៃផ្សៃ ដែលបង្កភាពអន្តរាយ ក្នុងប្រទេស ហើយបានសំរេច ជោគជ័យ ត្រឹមតែ ៧ថ្ងៃ ធ្វើអោយមេទ័ព ទ្រឿង មិញយ៉ាងរបស់យួន ក្អួតឈាមស្លាប់។
ព្រោះមិនដែលមានឡើយក្នុងប្រវត្តសាស្រ្ដ ខ្មែរងើបស្រុះគ្នា ទាំងក្រុង ទាំងស្រែ ប្រហាយួន។